Yurt Yeri'nin Yüzleri

YURT YERİ'NİN YÜZLERİ AL-KIRAT'IN İZLERİ NİC'ADAMLAR GANDIRI GIZILAC'IN GIZLARI (GIZIL-AĞAC'IN GIZLARI) ÇATAL DEPE AYIKLI OĞLAN GARA BIYIKLI ÇOK VARMAYIN ÜSTÜNE DAHA YENİ YAVIKLI ÇATAL DEPE'DEN GEÇER OĞLAN EKİNNER BİÇER GIZILAC'IN GIZLARI (GIZIL-AĞAC'IN GIZLARI) AVUÇ İÇİNDEN GAÇAR EVDEN (DAMDAN) TOPRAK DÖKÜLÜR YARİM (OSMAN) BELİN BÜKÜLÜR GÖZEL GIZIN (CEMİLE'NİN) YELEĞİ (FİSTANI) MAKİNEDE DİKİLİR YURT YERİ : Hayatın sürdürülmesi maksadıyla kalıcı veya geçici olarak yurt kurulan her bir özel yer. (Ayrıca göçer veya yarı-göçer, yani "Yörüklük" hayatının mevsimsel evrelere göre sürdürüldüğü yerler için de kullanılır. Has-Eli'nde bu tarz yerlere, genelleme de yapılarak "yaylak, güzlek" ve "kışlak" denir. Artık günümüzde çeşitli sebeplerle bölge halkı, Yörüklük yaşantısını sonlandırma noktasına ulaşmış olsa da çok eski zamanlardan bu yana yerleşiklik kültürü ile yaylacılık kültürünü birlikte harmanlayarak sürdüre gelmiştir. Keza Haslılar'ın yaylaları, asıl ve ana yerleşim yerleri olan köyleri ile sadece birkaç saatlik veya en fazla yarım günlük mesafelerdedir. Bu olgu, halkın yerleşik kültürden hiç kopmamasına da zemin hazırlamıştır. Dolayısıyla Haslılar'ın geçimini yalnızca hayvancılık oluşturmamıştır ve oluşturmaz da ... Memuriyetlik, kamu işçiliği, özel sektör işçiliği, esnafllık vesair işlerde çalışanların dışında kalan halk kesimi neredeyse, kazançlarının en büyük kısmını tarım, orman işçiliği, meyve ile sebze yetiştiriciliği, arıcılık vb. gibi alanlardan sağlamıştır ve halen de sağlamaktadır.) YURT YERİ'NİN YÜZLERİ : Yurt olarak tutulan veya konulan -ki, buralara "konalga" da denir- yerin üstleri/(üzerleri) anlamında kullanılmış bir ifadedir. NİC'ADAMLAR : Nice adamları GANDIRI : Kandırır ("Der'menimin Bendi" adlı türkünün "Yerel İfadeler" başlığı altında yer alan "dillendiri" kelimesi için yapılan açıklama kısmında durum, ayrıntılı bir biçimde izah edilmiştir.) GIZILAC'IN : Kızıl-Ağaç'ın (Has-Eli'nin tam merkezinde yer alan küçük bir köydür. Bu köyün kurucuları, eserin asıl kaynak kişisi olan Fatma Aydın'ın eşi Osman Ali ile Osman Ali'nin amcası Bayram'dır. Ailenin aşireti, çoğunlukla 3 köyde yaşamaktadır.) ÇATAL DEPE : Kızıl-Ağaç'ta özel bir yerin adıdır. ("İkiz Tepe" anlamındadır.) EKİNNER : Ekinler ("Çattılar Gazan Daşını" adlı türkünün "Yerel İfadeler" başlığı altında yer alan "yakannar" kelimesi için sunulan bilgiler bu kelime için de geçerlidir.) AVUÇ İÇİNDEN GAÇAR : (Mısrada) Kızların, aileleri tarafından, adeta avuçlarının içerisinde saklanarak korunup kollansalar bile; şayet sevdiklerine verilmez iseler, (hiç kimseyi dinlemeden) "kaçarak evlenmeyi tercih ettiklerine" vurgu yapılmak isteniyor. "Avuç" kelimesi, eski kuşak Has-Eli halkınca aslen "avıç" şeklinde telaffuz edilir. AYIKLI : Ayıklanmış, temizlenmiş yer. (Özellikle ormanı, çalısı ve çırpısı kesilmiş ve ne amaçla yararlanılacak ise bu amaca hizmet edecek hale getirilmiş yerler için kullanılır.) YAVIKLI : Yavuklu DAM : (Türküde) Üzerleri toprakla örtülü olan evlerin çatı bölümleri kastediliyor. Toprak çatılı evlerin, özellikle toprak kısımları (daha çok kış mevsimlerinde) sürekli bakım ve (gerekli ise) onarım ister. Bu tarz ağır görevleri (başta aile reisi olmak üzere) genelde ailenin erkekleri yerine getirir. MAKİNE : Zamanında, bir çeşit "statü" göstergelerinden birisi de sayılabilen ve amacına uygun işleri, son derece kolaylaştıran, teknoloji ürünlerinden birisi olan dikiş makinası. OSMAN : (Türküde) Kaynak kişilerden ve türküyü aktaranlardan Cemile (Aydın) Göde'nin eşi Osman Göde kastediliyor. E(Y)YA/EYYA/E(ĞE)MME(ĞE)YYA : Bölgede, sadece türkülerde yer alan bu tarz ifadelerin özel bir anlamı yoktur. Aynı ya da benzer seslenişler Aykırı Havaları ile Boğaz Havaları'nda da kullanılır. AÇIKLAMA : 1- Düz/Düz Hava/Düz Oyun Havası : "Der'menimin Bendine" adlı türkünün "Açıklama" kısmı ile "Aykırı Havaları" şeklinde "çoğul" bir adlandırma ile sunulan ezgi demetinin "Aykırı Havası" başlığı altında aktarılan bilgiler içerisinde "Düz Hava" tabirine de kısaca değinilmiştir. (Bilgi için bu kısma bakınız.) 2- "Yurt-Yeri" ifadesi bazen; asıl kaynak kişinin ailesinin mülkleri içerisinde yer alan ve boz renkli toprağı ile anılan; epeyce büyük bir araziye atfen, "Boz-Tarla" olarak da söyleniyor. Türkünün üreticisi Fatma Aydın'ın eski evi; çiftçilik ve otlakiye maksadıyla kullanılan bu arazinin hemen yan tarafında, büyükçe bir bağın içerisinde idi. (Ayrıca mezarı da bu arazinin bir köşesindeki aile kabristanında bulunur.) 3- 4. söz sonradan, ikinci kuşak kaynak kişiler sıfatıyla eseri aktaranlarca, "espiri" maksatlı olarak eklenmiştir. (İsimlerine yer verilen Cemile ile eşi Osman, son derece nüktedan bir yaradılışa sahip idiler.) Ayrıca bu 4'lükte, bölgeye özgü, "toprak çatılı evler" kastediliyor. Bu tarz karakteristik evlerden bölgede, günümüze kadar sağlam veya yarı sağlam ulaşabilen ve bazıları da hala kullanılmakta olan son bir kaç ev kalmıştır. 4- Nota, "icraya dair ses kaydının aslına bağlı kalınması" ilkesi gereği, "prozodi gözetilmeden" yazılmıştır. Dolayısıyla türkü, hem söz hem de tavır ve üslup bakımlarından, doğru bir biçimde ele alınıp icra edilmelidir. (Veysel Aydın)